Aşgabatda öz işini tamamlan «Türkmenistanyň nebiti we gazy – 2026» (OGT-2026) 31-nji halkara maslahatynda Türkmenistanyň Hazar deňzi institutynyň direktory Myrat Atajanow Hazar deňziniň suwunyň çekilmegi barada çykyş etdi. Ol bu sebit wehiminiň senagat-ykdysady düzüme täsiri hakynda gürrüň berdi.
Bellenilişi ýaly, sebitde tebigy baýlyklardan rejeli peýdalanmagyň kadalaryny kesgitleýän esasy resminama 2018-nji ýylda kabul edilen Hazar deňziniň hukuk derejesi hakynda Konwensiýa bolup galýar. Şol bir wagtyň özünde, çuňlugyň we kenar çyzygynyň şekiliniň üýtgemegi nebitgaz pudagy üçin täze töwekgelçilikleri döredýär. Deňziň derejesiniň üýtgäp durmagy kenarýaka önümçilikleriniň durnuklylygyna, portlara golaýlaşma kanallarynyň we deňiz portlarynyň işleýşine täsir edýär. Suwuň derejesiniň peselmegi ofşor desgalar üçin howp döredýär we deňiz platformalarynyň, suwasty turbageçirijileriň hem-de beýleki gidrotehniki desgalaryň ulanylyş şertlerini gaýtadan seljermegi talap edýär.
Myrat Atajanowyň nygtaşy ýaly, ylmy taýdan esaslandyrylan baha uýgunlaşma çärelerini işläp taýýarlamagy we desgalaryň gowşak taraplaryny seljermegi iň irki tapgyrlarda — taslamadan başlap uzak möhletli ulanylyşa çenli — göz öňünde tutmalydyr. «Ylmy taýdan esaslandyrylan çemeleşme diňe bir ekologiki we tehniki töwekgelçilikleri azaltmaga däl, eýsem uzak möhletli maýa goýumlar üçin örän möhüm bolan öňünden çaklamak mümkinçiligini artdyrmaga hem ýardam edýär. Ykdysady netijeliligiň, tehnologik ygtybarlylygyň we ekologiki jogapkärçiligiň utgaşmagy Hazar deňziniň türkmen bölegini özleşdirmegiň zerur şertidir» diýip, ylmy institutyň ýolbaşçysy belledi.
Ýagdaýa amaly jogap Hazar deňziniň suwunyň çekilmegi meseleleri boýunça Ýörite toparyň işi bolar. Ony döretmek baradaky karary bäş sany Hazarýaka döwletleriniň Baştutanlary «Awaza» milli syýahatçylyk zolagynda geçirilen ilkinji Hazar ekologiýa sammitinde kabul etdiler. Toparyň esasy wezipesi hökmünde obýektiw ylmy maglumatlara daýanýan ylalaşykly çemeleşmeleri işläp taýýarlamak kesgitlendi: Hazar deňzi ýeke-täk ekoulgam bolup, onda klimat we gidrologiýa hadysalary döwlet serhetlerini bilmeýär.
Çykyşda bellenilişi ýaly, şeýle işiň ulgamlaýyn binýady türkmen halkynyň Milli Lideri, Türkmenistanyň Halk Maslahatynyň Başlygy Gurbanguly Berdimuhamedowyň Hazar deňzinde deňiz ylmy gözlegleri babatda hyzmatdaşlyk hakynda Ylalaşygy işläp taýýarlamak baradaky başlangyjy bolmalydyr. Myrat Atajanowyň sözlerine görä, bu resminamanyň kabul edilmegi ylmy maglumatlaryň we gözegçilik usulyýetleriniň yzygiderli alyşylmagyny ýola goýmaga, ýokary hünärli hünärmenleri bilelikde taýýarlamaga, şeýle hem iri ikitaraplaýyn we köptaraplaýyn gözleg taslamalaryny durmuşa geçirip başlamaga mümkinçilik berer.
OGT-2026 maslahatyna gatnaşyjylar diňe ylmyň, döwletiň we işewürligiň tagallalaryny birleşdirmek Hazar deňziniň uglewodorod baýlyklaryny netijeli we howpsuz özleşdirmek bilen bir hatarda, onuň ekoulgamyny saklamaga mümkinçilik berer diýen pikire geldiler.
